สัญญาณที่ครอบครัวมักเห็นก่อน
ร่างกาย
พฤติกรรม
สิ่งของที่อาจพบ
- เม็ดยาเล็ก ๆ สีส้มหรือสีแดง
- ฟอยล์ หลอดดูด ไฟแช็ก
- ขวดน้ำที่ถูกดัดแปลง
ยาบ้าทำอะไรกับสมอง
ยาบ้าคือเมทแอมเฟตามีนผสมคาเฟอีนในรูปเม็ด [13] ยาทำให้สมองหลั่งสารแห่งความสุขและความตื่นตัว (โดปามีน) มากกว่าปกติหลายเท่า [4] คนใช้จึงรู้สึกมีแรงและมั่นใจ เมื่อใช้ซ้ำ สมองปรับตัวโดยลดความไวลง [4][6] ความสุขธรรมดาในชีวิตจึงรู้สึกจืด และเขาต้องใช้ยาเพื่อให้รู้สึกปกติ [4] อาการหวาดระแวงและหูแว่วพบบ่อยในคนที่ใช้ยาบ้า [7] ข่าวดีคือ สมองฟื้นได้บางส่วนเมื่อหยุดยานานพอ [6]
อาการหลังหยุดยาบ้า
คนไทยเรียกอาการหลังหยุดยาบ้าว่า "ลงแดง" แต่อาการนี้ต่างจากลงแดงเฮโรอีนที่ทรมานทางกาย อาการเด่นคือหมดแรง นอนมาก ซึม และอยากยา [1] ไม่ใช่ทุกคนที่มีอาการครบทุกช่วง คนที่ใช้หนักติดต่อกันหลายวันมีโอกาสมากกว่า [1] ช่วงเวลาข้างล่างเป็นค่าโดยประมาณ แต่ละคนต่างกัน [1][2]
วันที่ 1–3
ช่วงหมดแรง
- เริ่มราวครึ่งวันถึง 1 วันหลังใช้ครั้งสุดท้าย [1]
- เหนื่อยมาก นอนเกือบทั้งวัน [1]
- ซึม หดหู่ บางคนกังวลหรือกระวนกระวาย [1]
ต้องระวัง: อารมณ์ดิ่งช่วงนี้ อย่าปล่อยให้เขาอยู่คนเดียวนาน [1][8]
สัปดาห์ที่ 1–2
ช่วงถอนยา (หนักที่สุดราววันที่ 3–5)
- อยากยามาก [1]
- หิวบ่อย ปวดเมื่อย ปวดหัว [1]
- นอนไม่หลับ หรือฝันชัดมาก [1]
- หงุดหงิด อารมณ์แกว่ง ไม่มีความสุขกับอะไร [1]
- อาการส่วนใหญ่ดีขึ้นภายใน 1–2 สัปดาห์ ยกเว้นความอยากยา [1][3]
ต้องระวัง: อาการระแวงหรือหูแว่วกลับมาได้ในช่วงนี้ [1]
สัปดาห์ที่ 3 ถึงหลายเดือน
ช่วงอยากยาเป็นพัก ๆ
ต้องระวัง: ช่วงนี้กลับไปใช้ซ้ำได้ง่าย ควรมีแผนดูแลต่อเนื่องก่อนถึงช่วงนี้ [1][9]
พบแพทย์ทันที ถ้ามีอาการเหล่านี้
อาการข้างล่างไม่ใช่อาการถอนยาทั่วไป แต่เป็นอาการพิษยาหรือโรคแทรก [1]
- ชัก [1]
- เจ็บแน่นหน้าอก ใจสั่นผิดจังหวะ หรือตัวร้อนจัด [1]
- ปากเบี้ยว แขนขาอ่อนแรงซีกเดียว หรือพูดไม่ชัด [1]
- สับสน เพ้อ ไม่รู้วันเวลา หรือหมดสติ [1]
- หลอนหรือระแวงจนอาละวาด มีอาวุธ หรือขู่ทำร้ายคนอื่น [1]
- พูดหรือแสดงว่าจะทำร้ายตัวเอง (สายด่วนสุขภาพจิต 1323) [1][8]
หมดสติ ชัก หรือหายใจผิดปกติ โทร 1669 ได้ทันที
อยากรู้ว่าควรเริ่มดูแลแบบไหน
ทำไมเลิกยาบ้าเองยาก
ทำไมช่วงถอนยาควรมีทีมดูแล
อาการถอนยาบ้าทางกายไม่รุนแรงเท่าเฮโรอีน [1] แต่ช่วงถอนยามีความเสี่ยงด้านอารมณ์ พฤติกรรม และอาการทางจิต [1][8] บางคนอารมณ์ดิ่งมาก บางคนหงุดหงิดจนก้าวร้าว และบางคนกลับมาระแวงหรือหูแว่ว [1][8] คนในบ้านรับมือกับอาการเหล่านี้เองได้ยาก ช่วงนี้จึงควรมีทีมดูแล ถ้าเขาหลอนหรือหูแว่ว ไม่ต้องรอไปโรงพยาบาลจิตเวชก่อน โทร 1522 ให้ทีมภูฟ้าประเมิน
ทำไมเลิกเองยาก
ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ใจไม่สู้ หลังหยุดยา สมองยังรับความสุขได้น้อยกว่าเดิม เขาจึงรู้สึกเฉยชาและอยากยา [4][6] สมองใช้เวลาเป็นเดือนถึงเป็นปีกว่าจะฟื้น [4][6] ความอยากยาอยู่อย่างน้อย 5 สัปดาห์ [3] และกลับมาเป็นพัก ๆ ได้หลายเดือน [1] เพื่อนกลุ่มเดิม สถานที่เดิม และช่วงเวลาเดิมทำให้อยากยาขึ้นมาอีก [1] คนที่กำลังระแวงมักไม่เห็นว่าตัวเองป่วย [1]
ถ้าเขากลับไปใช้อีก
การกลับไปใช้ซ้ำพบบ่อย และไม่ได้แปลว่าการรักษาล้มเหลว การศึกษาหนึ่งในสหรัฐฯ พบว่า 61 คนใน 100 คนกลับไปใช้ภายใน 1 ปีหลังจบการรักษา [9] การศึกษาเดียวกันพบว่า คนที่รักษานานกว่ากลับไปใช้ช้ากว่า [9] ครอบครัวจึงควรวางแผนการดูแลหลังออกตั้งแต่วันแรก [1]
การดูแลผู้ใช้ยาบ้าที่ภูฟ้า
ยังไม่มียาเฉพาะที่ใช้รักษาการติดยาบ้า [5][10] การรักษาจึงมี 2 ส่วน คือการดูแลอาการถอนยา และจิตสังคมบำบัด (การบำบัดความคิด พฤติกรรม และความสัมพันธ์) [1][5] ภูฟ้าเป็นโปรแกรมพักค้างที่ศูนย์ คอร์สหลักยาว 28 วัน ถ้ารวมช่วงฟื้นฟู การรักษาใช้เวลา 28 วันถึง 20 สัปดาห์ ระยะเวลาขึ้นกับอาการ ปัจจัยเสี่ยง และความพร้อมของผู้ป่วยและครอบครัว แพทย์ประเมินเป็นรายบุคคลตามเกณฑ์มาตรฐานสากล ASAM ที่ภูฟ้า การดูแลมี 5 ขั้น
- แพทย์ประเมินก่อนเริ่ม แผนการรักษาและค่าใช้จ่ายขึ้นอยู่กับผลประเมินของแพทย์ ถ้าแพทย์ประเมินว่าต้องถอนพิษยา แพทย์จะส่งถอนพิษยาที่โรงพยาบาล และค่าโรงพยาบาลคิดแยกตามจริง
- นักจิตวิทยาคุยกับผู้ป่วยและครอบครัว เพื่อเข้าใจปูมหลังของเขา
- จิตสังคมบำบัดและกิจกรรม ซึ่งเป็นการรักษาหลักของการติดยาบ้า [5][11] ภูฟ้าใช้การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (CBT) เพื่อฝึกทักษะแก้ปัญหาและรับมือกับความคิดเสี่ยง มีกิจกรรมทั้งเดี่ยวและกลุ่ม การฝึกสมาธิ และการฝึกวินัย ทีมมีแพทย์ จิตแพทย์ พยาบาล นักจิตวิทยา นักสังคมสงเคราะห์ และนักกิจกรรมบำบัด ดูที่ ขั้นตอนการรักษา และ การบำบัด
- ครอบครัวรู้ความคืบหน้าตลอด คอร์สรวมรายงานประจำวันและการปรึกษาครอบครัว 4 ครั้ง ในสัปดาห์ที่ 3 นักจิตวิทยาสรุปกับครอบครัวว่าควรอยู่ต่อหรือไม่ และครอบครัวเป็นผู้ตัดสินใจ ดูที่ โปรแกรมครอบครัว
- ดูแลต่อเนื่องหลังกลับบ้าน คอร์สรวมนัดดูแลต่อ 7 ครั้งหลังกลับบ้าน เพราะความอยากยาอยู่ได้หลายเดือน [1]
ดู ค่าใช้จ่าย และ สถานที่ของภูฟ้า
ผลการรักษาแต่ละคนต่างกัน ทีมแพทย์จะประเมินก่อนเสนอแผน
ครอบครัวช่วยอะไรได้ตอนนี้
ถ้าเขาไม่ยอมไปรักษา ครอบครัวยังช่วยได้ วิธีฝึกครอบครัวที่ชื่อ CRAFT ทำให้คนใช้ยายอมเข้ารักษามากกว่าการเผชิญหน้าราว 2 เท่า [12] ไม่ว่าจะเลือกวิธีไหน ใจของครอบครัวเองก็ดีขึ้นเมื่อได้รับการดูแล [12] ถ้าเขาระแวงหรือก้าวร้าว ให้ดูแลความปลอดภัยของคนในบ้านก่อน
ช่วยได้
- คุยตอนเขาไม่เมา และไม่อยู่ในช่วงหมดแรง
- พูดสิ่งที่เห็นและความรู้สึกของเรา เช่น "แม่เห็นลูกไม่นอนสามวัน แม่กลัว"
- ให้เวลาดี ๆ กับเขาในวันที่เขาไม่ใช้ยา [12]
- เตรียมทางเลือกก่อนคุย: ที่ไหน เมื่อไร ใครพาไป
คำถามที่พบบ่อยเรื่องยาบ้า
01อาการลงแดงยาบ้ามีอะไรบ้าง กี่วันหาย
อาการส่วนใหญ่เป็นเรื่องอารมณ์และการนอน ไม่ใช่อาการทางกายรุนแรงแบบเฮโรอีน [1] 1–3 วันแรกเขาจะหมดแรง นอนมาก และซึม [1] อาการหนักที่สุดราววันที่ 3–5 และส่วนใหญ่ดีขึ้นใน 1–2 สัปดาห์ [1] ความอยากยาอาจกลับมาเป็นพัก ๆ ได้หลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน [1][3]
02เขามีอาการหลอน หูแว่ว ต้องไปโรงพยาบาลจิตเวชก่อนไหม
ไม่ต้องรอไปโรงพยาบาลจิตเวชก่อน อาการหลอนพบบ่อยในคนที่ใช้ยาบ้า [7] และหลายคนดีขึ้นภายในสัปดาห์แรกที่หยุดยา [3] โทร 1522 ให้ทีมภูฟ้าประเมินและดูแลช่วงถอนยา หลังถอนยา แพทย์จะประเมินว่าอาการหลอนมาจากยา หรือเป็นโรคจิตเวชที่ต้องรักษาต่อ ถ้าเขาอาละวาด มีอาวุธ หรือขู่ทำร้ายใคร โทร 1522 ทันที
03เลิกแล้วสมองจะกลับมาเหมือนเดิมไหม
สมองฟื้นได้บางส่วนเมื่อหยุดยานานพอ [6] การศึกษาหนึ่งพบว่าระบบโดปามีนฟื้นขึ้นเมื่อหยุดยา 12–17 เดือน แต่ยังฟื้นไม่ครบทุกด้าน [6] การฟื้นจึงใช้เวลาเป็นเดือนถึงเป็นปี ครอบครัวต้องอดทนไปด้วยกัน [4][6]
04มียาช่วยเลิกยาบ้าไหม
ยังไม่มียาเฉพาะที่ใช้รักษาการติดยาบ้า [5][10] แพทย์ใช้ยาตามอาการในช่วงสั้น ๆ เช่น ช่วยการนอนหรือลดอาการกระวนกระวาย [1] การรักษาหลักคือจิตสังคมบำบัด [5][11]
05ต้องบำบัดนานแค่ไหน
ช่วงถอนยาใช้เวลาราว 1–2 สัปดาห์ [1][2] ที่ภูฟ้า คอร์สหลักยาว 28 วัน ถ้ารวมช่วงฟื้นฟู ใช้เวลา 28 วันถึง 20 สัปดาห์ ขึ้นกับอาการ ปัจจัยเสี่ยง และความพร้อมของผู้ป่วยและครอบครัว แพทย์ประเมินเป็นรายบุคคลตามเกณฑ์มาตรฐานสากล ASAM การรักษาที่นานกว่าสัมพันธ์กับการกลับไปใช้ช้ากว่า [9]
แหล่งอ้างอิง
ดูทั้ง 13 รายการ
- NSW Ministry of Health (2022). Management of Withdrawal from Alcohol and Other Drugs: Clinical Guidance, Chapter 7 Psychostimulants. https://www.health.nsw.gov.au/aod/professionals/Publications/clinical-guidance-withdrawal-alcohol-and-other-drugs.pdf
- Addiction (2005). McGregor C, et al. The nature, time course and severity of methamphetamine withdrawal. Addiction 100(9):1320–1329. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2005.01160.x
- Addiction (2010). Zorick T, et al. Withdrawal symptoms in abstinent methamphetamine-dependent subjects. Addiction 105(10):1809–1818. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20840201/
- National Institute on Drug Abuse (NIDA) (2024). Methamphetamine Research Report: long-term effects. https://nida.nih.gov/publications/research-reports/methamphetamine/what-are-long-term-effects-methamphetamine-misuse
- NIDA (2024). Methamphetamine Research Report: effective treatments. https://nida.nih.gov/publications/research-reports/methamphetamine/what-treatments-are-effective-people-who-misuse-methamphetamine
- Journal of Neuroscience (2001). Volkow ND, et al. Loss of dopamine transporters in methamphetamine abusers recovers with protracted abstinence. J Neurosci 21(23):9414–9418. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6763886/
- Psychiatry Research (2018). Lecomte T, et al. The prevalence of substance-induced psychotic disorder in methamphetamine misusers: a meta-analysis. Psychiatry Res 268:189–192
- EClinicalMedicine (NDARC/UNSW) (2019). McKetin R, et al. Mental health outcomes associated with the use of amphetamines: a systematic review and meta-analysis. https://www.unsw.edu.au/news/2019/12/global-review-calls-for-integrated-mental-health-services-for-pe
- Drug and Alcohol Dependence (2014). Brecht ML, Herbeck D. Time to relapse following treatment for methamphetamine use. Drug Alcohol Depend 139:18–25. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4550209
- Cochrane (2009). Shoptaw SJ, et al. Treatment for amphetamine withdrawal. Cochrane Database Syst Rev CD003021.pub2. https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD003021.pub2/information
- PLOS Medicine (2018). De Crescenzo F, et al. Comparative efficacy and acceptability of psychosocial interventions for cocaine and amphetamine addiction. PLoS Med 15(12):e1002715. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1002715
- Addiction (2010). Roozen HG, et al. Community reinforcement and family training: an effective option to engage treatment-resistant substance-abusing individuals in treatment. Addiction 105(10):1729–1738. https://repub.eur.nl/pub/28164
- UNODC. Yaba, the "crazy medicine" of East Asia. https://unodc.org/unodc/en/frontpage/yaba-the-crazy-medicine-of-east-asia.html
ตรวจเนื้อหาโดย ภูผา ภูวดลอานนท์ (กรรมการผู้จัดการ ภูฟ้าเอ็นเตอร์ไพรส์ UTC (Colombo Plan 2561), CBT สบยช. (2562), ICAP I (2561–2566))
อัปเดต 4 พฤศจิกายน 2569
