เขาเป็นคนพฤติกรรมแย่ หรือเพราะแค่ฤทธิ์ยาเสพติด?

หนึ่งในคำถามที่เจ็บปวดที่สุดที่ครอบครัวของผู้ติดยาต้องเผชิญไม่ใช่คำถามว่า "จะช่วยเขาอย่างไร" แต่คือคำถามที่ว่า "เขายังเป็นคนคนเดิมที่เราเคยรู้จักอยู่ไหม?"

คนที่เคยอ่อนโยน รับผิดชอบ และเชื่อถือได้ กลายเป็นคนที่โกหก ก้าวร้าว และไม่ใส่ใจคนรอบข้าง ครอบครัวหลายคนเริ่มตั้งคำถามว่านี่คือ "ตัวตนที่แท้จริง" ของเขาที่ซ่อนอยู่มาตลอด หรือมันเป็นแค่ผลของยาเสพติด

ความเข้าใจในเรื่องนี้ไม่ได้แค่ช่วยให้ครอบครัวรับมือได้ดีขึ้น แต่ยังส่งผลโดยตรงต่อโอกาสในการฟื้นตัวของผู้ป่วยด้วย

นิสัยที่เปลี่ยนไปเพราะยาเสพติด กับนิสัยโดยแท้จริงต่างกันอย่างไร?

ก่อนอื่นเราจะมาพาทำความเข้าใจก่อนว่ายาเสพติดทำอะไรกับสมองของผู้ที่ติดยาเสพติด?

โดยปกติเเล้วสมองมนุษย์มีระบบควบคุมการตัดสินใจ การยับยั้งชั่งใจ และการควบคุมอารมณ์อยู่ที่ Prefrontal Cortex หรือสมองส่วนหน้า ซึ่ง
เป็นส่วนที่ทำให้เรารู้ว่า "อันนี้ไม่ควรทำ" หรือ "ควรหยุดพูดตอนนี้" เเต่ในผู้ที่ติดยาเสพติดนั้น การทำงานของสมองส่วนหน้าจะลดประสิทธิภาพลง ส่งผลให้ผู้เสพควบคุมอารมณ์ได้ยากขึ้น ตัดสินใจโดยไม่คิดถึงผลกระทบระยะยาว และความสามารถในการยับยั้งชั่งใจลดลง

พูดให้เห็นภาพง่าย ๆ คือ ยาเสพติดไม่เพียงแค่ทำให้คนรู้สึกดีชั่วคราว แต่มันค่อย ๆ รบกวนการทำงานของสมองส่วนที่ควบคุมการยับยั้งและการตัดสินใจออกไปทีละน้อย ดังนั้น นิสัยหลายอย่างที่ครอบครัวอาจมองว่าเขานิสัยเปลี่ยนไป นิสัยแย่ลง อาจไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงของตัวตนที่แท้จริง แต่เป็นผลจากการที่สมองส่วนที่ควบคุมพฤติกรรมถูกยาเสพติดทำให้ทำงานบกพร่อง

ในทางกลับกัน หากพฤติกรรมบางอย่างมีมาตั้งแต่ก่อนการใช้สารเสพติด
เช่น มีปัญหาในการควบคุมอารมณ์ หรือมีปัญหาความสัมพันธ์กับคนรอบตัวอยู่แล้ว ก็อาจเป็นส่วนหนึ่งของบุคลิกเดิมที่ถูกทำให้รุนแรงขึ้นจากการใช้สารเสพติด

งานวิจัยจาก NCBI ที่ศึกษาพี่น้องของผู้ติดยาพบว่าอาการหุนหันพลันแล่นบางส่วนเป็นสิ่งที่มีอยู่ก่อนการเสพยาและอาจเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้เริ่มเสพตั้งแต่แรก แต่ยาเสพติดจะยิ่งกระตุ้นให้ความหุนหันพลันแล่นนั้นรุนแรงขึ้นไปอีก จนยากที่จะแยกแยะว่าอะไรคือ "ตัวตนเดิม" และอะไรคือผลพวงของยา

เพื่อให้เห็นภาพง่ายขึ้น จึงแนะนำให้แยกพิจารณาออกเป็น 3 กรณี

• กรณีแรก นิสัยที่มีอยู่ก่อนเสพยา บางคนมีแนวโน้มมีอารมณ์หุนหันพลันแล่นมาตั้งแต่ต้นในระดับหนึ่ง และลักษณะนิสัยเดิมเหล่านี้ที่เป็นปัจจัยส่วนหนึ่งที่นำไปสู่การทดลองใช้ยาตั้งแต่แรก ไม่ใช่ผลที่เกิดขึ้นหลังจากการเสพยา
• กรณีที่สอง บางลักษณะนิสัยที่เป็นอยู่แล้วในระดับปกติที่ไม่ได้สร้างปัญหาอะไรในชีวิตประจำวัน แต่เมื่อยาเสพติดเข้าไปกระตุ้นสมองทำให้รุนแรงขึ้นจนกลายเป็นปัญหา เช่น คนที่อารมณ์ขึ้นลงตามธรรมชาติอยู่แล้วเล็กน้อย อาจกลายเป็นคนที่อารมณ์แปรปรวนรุนแรงมากจนคนรอบข้างรับไม่ได้
• กรณีที่สาม พฤติกรรมที่เกิดจากการเสพยาล้วน ๆ พฤติกรรมบางอย่างไม่เคยมีมาก่อนเลย และเกิดขึ้นเ
  
  พราะยาเสพติดเข้าไปเปลี่ยนการทำงานของสมองโดยตรง เช่น การโกหกเพื่อปกปิดว่าตัวเองเสพยาจากที่ไม่เคยโกหกเลย ก้าวร้าวรุนแรงแบบไม่เคยเป็นมาก่อน หรือการไม่ใส่ใจคนในครอบครัวโดยสิ้นเชิง

แล้วจะสังเกตได้อย่างไรว่าเปลี่ยนเพราะการเสพยาเสพติด ไม่ใช่เพราะตัวตนที่แท้จริงเปลี่ยน?

เรื่องนี้มีสัญญาณที่สามารถใช้เป็นข้อสังเกตเบื้องต้นได้ว่าพฤติกรรมที่เปลี่ยนไปนั้นมาจากฤทธิ์ยา ไม่ใช่จากนิสัยโดยแท้จริงของผู้เสพที่เปลี่ยนไป

1. ถ้าพฤติกรรมผู้ติดยาเสพติดเปลี่ยนไปในทางที่ไม่ดีในช่วงที่เสพยาหรือหลังจากเริ่มใช้ยาเสพติด แต่ก่อนหน้านั้นไม่เคยมีพฤติกรรมลักษณะนี้มาก่อน นั่นเป็นสัญญาณชัดเจนว่าพฤติกรรมที่เป็นนั้นเชื่อมโยงกับการใช้ยาเสพติด

2. ถ้าพฤติกรรมยิ่งแย่ลงตามปริมาณการเสพที่เพิ่มขึ้น หรืออาจมีช่วงที่พฤติกรรมดีขึ้นในช่วงที่ห่างจากการเสพยา ก็เป็นอีกสัญญาณหนึ่ง และถ้าผู้ป่วยเองแสดงความรู้สึกผิด สำนึกผิด หรือบอกว่าตัวเองไม่เข้าใจว่าทำไมถึงทำแบบนั้น นั่นอาจหมายความว่าส่วนหนึ่งของตัวตนที่แท้จริงของเขายังอยู่ แต่ถูกฤทธิ์ของยาเสพติดทำให้พฤติกรรมเปลี่ยนไป

ทำไมคนติดยาเสพติดถึงมีนิสัยเปลี่ยนไปมากในทางลบ?

เพราะว่ายาเสพติดส่งผลโดยตรงต่อระบบสมองโดยเฉพาะส่วนที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมอารมณ์ การตัดสินใจ และความยับยั้งชั่งใจ เมื่อมีการใช้สารเสพติดต่อเนื่อง เมื่อเสพยาเสพติดต่อเนื่อง สมองจะค่อย ๆ ปรับตัวจนเคยชินกับการกระตุ้นจากสารเสพติด ส่งผลให้ผู้เสพรู้สึกพึงพอใจหรือมีความสุขกับสิ่งต่าง ๆ ในชีวิตประจำวันได้น้อยลง และให้ความสำคัญกับใช้สารเสพติดมากกว่ากิจกรรมอื่นที่เคยสร้างความสุขในอดีต จึงทำให้พฤติกรรมผู้ติดยาเสพติดในประจำวันเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมไปในทางลบ เช่น หงุดหงิดง่าย ขาดความรับผิดชอบ โกหกเพื่อปกปิดอะไรบางอย่าง หรือมีอารมณ์แปรปรวนรุนแรงขึ้น พฤติกรรมเหล่านี้อาจทำให้คนรอบข้างมองว่าผู้ป่วยเป็นคนเห็นแก่ตัวหรือมีนิสัยไม่ดี

งานวิจัยจาก NCBI Bookshelf อธิบายเพิ่มเติมว่าการใช้สารเสพติดเป็นเวลานานสามารถเปลี่ยนแปลงการเรียนรู้และการสร้างนิสัยในสมองได้ ผู้ติดยาเสพติดจึงอาจมีพฤติกรรมบางอย่างเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ เช่น โกหกเพื่อปกปิดการใช้สาร หรือพยายามหาวิธีเสพโดยไม่ทันคิดถึงผลกระทบที่ตามมา สิ่งเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าผู้เสพตั้งใจเสมอไป แต่เป็นผลจากกลไกของสมองที่ได้รับผลกระทบจากการเสพสารเป็นเวลานาน

นิสัยเหล่านี้จะติดตัวผู้เสพไปตลอดหรือไม่?

คำตอบคือ ไม่เสมอไป เนื่องจากสมองที่ถูกยาเสพติดทำลายนั้นสามารถฟื้นตัวได้แต่ต้องใช้เวลาและการบำบัดรักษาที่ถูกต้อง ในกระบวนการฟื้นตัวของผู้ป่วยจากการติดสารเสพติด สมองก็จะค่อย ๆ ได้รับการฟื้นฟู และฟื้นกลับมาทำงานได้ตามปกติ ผู้ป่วยยาเสพติดที่ได้รับการบำบัดรักษาจะเริ่มควบคุมอารมณ์ได้ดีขึ้น อารมณ์จะเสถียรขึ้น และจะเริ่มตอบสนองต่อความสุขหรือความพึงพอใจตามในชีวิตประจำวันได้เหมือนเดิม เช่น ความสัมพันธ์ ความสำเร็จ และความสุขที่ไม่ต้องพึ่งยาได้อีกครั้ง

งานวิจัยจาก Recovery Research Institute พบว่าหลังจากหยุดใช้สารเสพติดประมาณ 14 เดือน ระดับ Dopamine Transporter ในสมองส่วนรางวัลของผู้ป่วยยาเสพติดสามารถฟื้นตัวกลับมาใกล้เคียงระดับปกติได้ นอกจากนี้ยังพบว่าวัยรุ่นที่หยุดใช้แอลกอฮอล์แสดงการฟื้นตัวที่ชัดเจนในด้านการยับยั้งพฤติกรรมและอารมณ์ด้านลบอีกด้วย

อย่างไรก็ตาม การฟื้นตัวไม่ได้เกิดขึ้นเองโดยอัตโนมัติ ต้องอาศัยการบำบัดรักษาอย่างเหมาะสม การสนับสนุนจากครอบครัว และสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยจากสิ่งกระตุ้นในการใช้ยาเสพติด การเปลี่ยนแปลงของสมองที่เกิดจากยาเสพติดใช้เวลาสะสมนาน กระบวนการฟื้นตัวจึงต้องการเวลาและความอดทนด้วยเช่นกัน

เพราะฉะนั้นคำถามที่ครอบครัวมักคิดอยู่เสมอว่า "เขาจะกลับมาเป็นเหมือนเดิมได้ไหม?" หรือ "นิสัยที่เปลี่ยนไปจะติดตัวเขาไปตลอดชีวิตหรือเปล่า?" เราตอบเลยว่า คนที่คุณรักสามารถกลับมาเป็นคนเดิมที่ดีได้และสามารถกลับมาใช้ชีวิตอย่างมีความสุขเหมือนคนปกติได้หากได้รับการรักษาที่เหมาะสม ปรึกษาเพื่อบำบัดยาเสพติด โทร 1522